
POŁOŻNICTWO · INFORMACJE DLA PACJENTEK
Palenie w ciąży
Wpływ na ciążę, noworodka i rozwój dziecka
Palenie w ciąży zwiększa ryzyko zaburzeń wzrastania płodu, porodu przedwczesnego, niektórych wad wrodzonych oraz śmierci dziecka przed urodzeniem i w okresie niemowlęcym.

Dom i samochód powinny być całkowicie wolne od dymu. Palenie w innym pokoju, przy otwartym oknie lub pod okapem nie usuwa narażenia.
01 / 13
Szkodliwość palenia papierosów w ciąży
Palenie w ciąży zwiększa ryzyko zaburzeń wzrastania płodu, porodu przedwczesnego, niektórych wad wrodzonych oraz śmierci dziecka przed urodzeniem i w okresie niemowlęcym. Zagrożenie dotyczy również kobiet niepalących, które regularnie wdychają dym papierosowy w domu, samochodzie lub miejscu pracy. Po narodzinach dziecka palenie przez matkę, ojca i innych domowników pozostaje istotnym czynnikiem ryzyka chorób układu oddechowego.
02 / 13
Jak dym tytoniowy wpływa na rozwijające się dziecko?
Łożysko umożliwia wymianę tlenu i składników odżywczych między organizmem matki a płodem, ale nie zatrzymuje wszystkich substancji toksycznych. Nikotyna i tlenek węgla przenikają do krążenia dziecka.
Nikotyna powoduje zwężenie naczyń krwionośnych i może ograniczać przepływ krwi przez macicę oraz łożysko. Oddziałuje również na receptory uczestniczące w rozwoju układu nerwowego. Tlenek węgla wiąże się z hemoglobiną, czyli białkiem czerwonych krwinek odpowiedzialnym za transport tlenu. Utrudnia w ten sposób dostarczanie tlenu do tkanek płodu. Dym zawiera ponadto związki uszkadzające komórki i zaburzające działanie łożyska. Szkodliwość palenia wynika z łącznego działania tych substancji, a nie wyłącznie z obecności nikotyny.
03 / 13
Powikłania ciąży związane z paleniem
Palenie zwiększa ryzyko przedwczesnego oddzielenia prawidłowo położonego łożyska, łożyska przodującego oraz przedwczesnego pęknięcia błon płodowych. Powikłania te mogą prowadzić do krwawienia, niedotlenienia dziecka i konieczności wcześniejszego zakończenia ciąży. Palenie wiąże się również z większym ryzykiem poronienia, porodu przed ukończeniem 37. tygodnia ciąży oraz martwego urodzenia.
04 / 13
Mniejsza masa urodzeniowa — dlaczego ma znaczenie?
Dzieci kobiet palących w ciąży ważą po urodzeniu przeciętnie około 200–250 g mniej niż dzieci kobiet niepalących. Jest to średnia dla badanych populacji: u konkretnego dziecka różnica może być mniejsza albo znacznie większa. Znaczenie mają między innymi liczba wypalanych papierosów i długość utrzymywania się narażenia.
Mniejsza masa może wynikać z dwóch różnych sytuacji: dziecko rodzi się za wcześnie albo jego wzrastanie w macicy zostało ograniczone. Oba problemy mogą występować jednocześnie. Ograniczenie wzrastania płodu oznacza, że dziecko nie osiąga swojego potencjału wzrostowego, na przykład wskutek niewydolności łożyska. Dlatego noworodek kobiety palącej może być zbyt mały również po ciąży donoszonej. Niska masa urodzeniowa oznacza masę poniżej 2500 g, niezależnie od tygodnia porodu.
Dzieci urodzone zbyt małe w stosunku do czasu trwania ciąży mają mniej zapasów energetycznych i tkanki tłuszczowej. Łatwiej dochodzi u nich do hipoglikemii, czyli zbyt małego stężenia glukozy we krwi, oraz hipotermii, czyli nadmiernego obniżenia temperatury ciała. Mogą wymagać częstszego karmienia, kontroli glikemii i dokładniejszego nadzoru po porodzie. Ryzyko powikłań jest szczególnie duże, gdy ograniczenie wzrastania współistnieje z wcześniactwem.
05 / 13
Czy palenie zwiększa ryzyko wad wrodzonych?
Najlepiej udokumentowany jest związek palenia przez matkę z rozszczepem wargi i podniebienia. Są to wady powstające we wczesnej ciąży, gdy nie dochodzi do prawidłowego połączenia struktur tworzących twarz i jamę ustną. Mogą powodować trudności w karmieniu oraz wymagać leczenia operacyjnego.
Duży przegląd badań, obejmujący około 174 tys. dzieci z wadami wrodzonymi, wykazał również związek palenia z częstszym występowaniem niektórych wad serca, kończyn i przewodu pokarmowego. Dotyczyło to między innymi stopy końsko-szpotawej oraz wytrzewienia — wady powłok brzucha, w której jelita znajdują się poza jamą brzuszną. Siła związku różniła się zależnie od rodzaju wady.
Zwiększenie ryzyka nie oznacza, że wada wystąpi u każdego narażonego dziecka. Nie pozwala też przypisać konkretnej wady wyłącznie paleniu, ponieważ wady wrodzone mogą mieć wiele przyczyn. Uzasadnia natomiast zaprzestanie palenia już przed planowaną ciążą: część narządów kształtuje się w okresie, w którym kobieta może jeszcze nie wiedzieć, że jest w ciąży.
06 / 13
Jakie problemy mogą wystąpić u noworodka?
Następstwa palenia zależą między innymi od dojrzałości dziecka, jego wzrastania i przebiegu porodu. Najważniejsze problemy obejmują:
-
Trudniejszą adaptację po urodzeniu. Wcześniaki częściej mają zaburzenia oddychania, trudności w karmieniu i problemy z utrzymaniem temperatury ciała.
-
Następstwa ograniczonego wzrastania. Zbyt małe noworodki są bardziej narażone na niedocukrzenie, wychłodzenie i powikłania niedotlenienia okołoporodowego.
-
Zaburzenia rozwoju płuc. Narażenie w życiu płodowym może pogarszać późniejszą czynność układu oddechowego, także u dzieci urodzonych o czasie.
-
Większe ryzyko infekcji po narodzinach, jeżeli dziecko nadal przebywa w otoczeniu dymu, zwłaszcza zakażeń dolnych dróg oddechowych i chorób ucha środkowego.
Zespół zaburzeń oddychania noworodka, związany przede wszystkim z niedojrzałością płuc, nie jest nieuchronnym skutkiem palenia. Palenie zwiększa jednak prawdopodobieństwo wcześniactwa, które jest ważną przyczyną takich problemów.
07 / 13
„Głód nikotynowy” noworodka — co wiadomo z badań?
Nikotyna docierająca przez łożysko oddziałuje na układ nerwowy płodu. Po przecięciu pępowiny jej dopływ z krwi matki ustaje. U części noworodków narażonych na intensywne palenie opisywano objawy interpretowane jako reakcja na odstawienie nikotyny.
W niewielkim badaniu porównującym 17 dzieci matek intensywnie palących z 16 dziećmi kobiet niepalących stwierdzono w pierwszych dobach życia więcej objawów ocenianych skalą odstawienną oraz różnice w badaniu neurologicznym. Opisy kliniczne wskazują na możliwość występowania drażliwości, drżeń, trudności w uspokojeniu, przenikliwego płaczu i zaburzeń snu. Podobne objawy przedstawiono również po dużej ekspozycji na nikotynę z e-papierosów.
Dowody pochodzą jednak głównie z małych badań i opisów przypadków. Nie ustalono wiarygodnie częstości tego zjawiska ani powszechnie przyjętych kryteriów rozpoznania. Dlatego określenie „głód nikotynowy” wymaga ostrożności.
Drżenia, niepokój lub problemy z karmieniem wymagają oceny lekarskiej, ponieważ mogą mieć także inne przyczyny, w tym niedocukrzenie lub zakażenie. Możliwość objawów odstawienia nie jest powodem do kontynuowania palenia w ciąży ani po porodzie.
08 / 13
Alergia i astma u dzieci palących rodziców
W tej kwestii należy rozróżnić alergię, czyli nieprawidłową reakcję odpornościową na określony alergen, od podrażnienia dróg oddechowych przez dym. Kaszel, świsty i duszność u dziecka narażonego na dym mogą występować również bez alergii.
Najbardziej przekonujące dane dotyczą świszczącego oddechu i astmy. Metaanaliza 79 badań prospektywnych wykazała, że narażenie na palenie rodziców przed urodzeniem lub po narodzinach wiązało się z częstszym występowaniem tych chorób. Wielkość wzrostu ryzyka zależała od wieku dziecka, okresu narażenia i tego, kto palił. Autorzy oszacowali, że dla analizowanych postaci narażenia częstość nowych zachorowań na astmę wzrastała co najmniej o około 20%. Jest to wzrost względny, a nie informacja, że zachoruje dodatkowo 20 na każde 100 dzieci.
W przypadku alergii obraz jest bardziej złożony. Metaanaliza dotycząca uczulenia wykazała u dzieci narażonych na dym nieco częstsze dodatnie testy skórne i obecność swoistych przeciwciał IgE. Takie wyniki oznaczają sensytyzację, czyli uczulenie wykrywane w badaniach, które nie zawsze prowadzi do objawowej choroby alergicznej.
Inny przegląd wskazywał na niewielki wzrost częstości alergicznego nieżytu nosa i alergicznych chorób skóry u dzieci biernie palących.
Dla rodziców praktyczny wniosek pozostaje jasny: ochrona dziecka przed dymem zmniejsza dobrze udokumentowane zagrożenia dla układu oddechowego, niezależnie od tego, czy dziecko ma rozpoznaną alergię. Dotyczy to także palenia przez ojca i pozostałych domowników.
09 / 13
Bierne palenie w ciąży — zagrożenie również dla płodu
Kobieta niepaląca wdychająca dym przyjmuje część tych samych substancji toksycznych co osoba paląca. Składniki te mogą następnie docierać do dziecka przez łożysko.
Przeglądy badań wykazują, że narażenie ciężarnej na dym wiąże się z obniżeniem przeciętnej masy urodzeniowej dziecka o około 30–60 g oraz zwiększeniem prawdopodobieństwa urodzenia dziecka ważącego poniżej 2500 g. Mniejsza przeciętna różnica niż przy aktywnym paleniu nie oznacza, że ekspozycja jest obojętna.
Badania obserwacyjne wskazują również na związek biernego palenia z martwymi urodzeniami i wadami wrodzonymi, choć wielkość oszacowań różni się między analizami. Dowody dotyczące poronienia są mniej jednoznaczne. Należy więc unikać przedstawiania wszystkich tych następstw jako równie dobrze potwierdzonych.
Dom i samochód powinny być całkowicie wolne od dymu. Palenie w innym pokoju, przy otwartym oknie lub pod okapem nie usuwa narażenia. Wentylacja i oczyszczacze powietrza również nie zapewniają pełnej ochrony. Nie ustalono bezpiecznego poziomu biernego palenia.
10 / 13
Nagła śmierć niemowlęcia
Palenie podczas ciąży oraz narażenie dziecka na dym po narodzinach zwiększają ryzyko SIDS — zespołu nagłej śmierci niemowlęcia. Jest to nagły zgon dziecka przed ukończeniem pierwszego roku życia, którego przyczyny nie udaje się wyjaśnić mimo przeprowadzenia odpowiedniego postępowania diagnostycznego. SIDS nie jest synonimem zgonu noworodkowego, który dotyczy pierwszych 28 dni życia.
Jednym z badanych mechanizmów jest zaburzenie dojrzewania układów odpowiedzialnych za kontrolę oddychania i wybudzanie w odpowiedzi na niedobór tlenu. Ochrona przed dymem jest zatem ważna również wtedy, gdy dziecko urodziło się o czasie i z prawidłową masą ciała.
11 / 13
Dalszy rozwój dziecka
Skutki narażenia mogą utrzymywać się po okresie noworodkowym, zwłaszcza w postaci gorszej czynności płuc i częstszych problemów oddechowych. Ostrożniej należy interpretować doniesienia o niższym ilorazie inteligencji, trudnościach szkolnych czy zaburzeniach zachowania. W badaniach uwzględniających wspólne cechy rodzin i porównujących rodzeństwo część tych zależności znacznie słabnie. Nie można więc przypisywać ich wszystkich bezpośredniemu działaniu dymu na płód.
12 / 13
Zaprzestanie palenia pomaga na każdym etapie ciąży

Najlepiej zakończyć palenie przed poczęciem, ale zaprzestanie palenia przynosi korzyści także w późniejszej ciąży. Nie ma uzasadnienia dla dalszego palenia z obawy, że nagłe odstawienie zaszkodzi dziecku. Wsparcie powinno obejmować również partnera i innych palących domowników.
Podstawą jest pomoc w zmianie nawyków i radzeniu sobie z uzależnieniem. Jeżeli to nie wystarcza, można rozważyć z lekarzem nikotynową terapię zastępczą. Dostarcza ona nikotynę bez tlenku węgla i produktów spalania tytoniu; jej zastosowanie w ciąży wymaga doboru odpowiedniego preparatu i sposobu stosowania. E-papierosy oraz inne produkty zawierające nikotynę nie są obojętne dla rozwijającego się dziecka.
13 / 13
Wybrane piśmiennictwo
-
Abraham M. i wsp. A systematic review of maternal smoking during pregnancy and fetal measurements with meta-analysis. PLOS ONE. 2017;12. DOI: 10.1371/journal.pone.0170946.
-
Hackshaw A., Rodeck C., Boniface S. Maternal smoking in pregnancy and birth defects: a systematic review based on 173 687 malformed cases and 11.7 million controls. Human Reproduction Update. 2011;17:589–604. DOI: 10.1093/humupd/dmr022.
-
Burke H. i wsp. Prenatal and passive smoke exposure and incidence of asthma and wheeze: systematic review and meta-analysis. Pediatrics. 2012;129:735–744. DOI: 10.1542/peds.2011-2196.
-
Saulyte J. i wsp. Active or passive exposure to tobacco smoking and allergic rhinitis, allergic dermatitis, and food allergy in adults and children: a systematic review and meta-analysis. PLOS Medicine. 2014;11. DOI: 10.1371/journal.pmed.1001611.
-
Environmental tobacco smoke exposure and risk of allergic sensitisation in children: a systematic review and meta-analysis. Archives of Disease in Childhood. 2014;99:985–992. DOI: 10.1136/archdischild-2013-305444.
-
Lau H.X. i wsp. Smoke exposure and childhood atopic eczema and food allergy: a systematic review and meta-analysis. Pediatric Allergy and Immunology. 2023;34. DOI: 10.1111/pai.14010.
-
Godding V. i wsp. Does in utero exposure to heavy maternal smoking induce nicotine withdrawal symptoms in neonates? Pediatric Research. 2004;55:645–651. DOI: 10.1203/01.PDR.0000112099.88740.4E.
-
Leonardi-Bee J., Britton J., Venn A. Secondhand smoke and adverse fetal outcomes in nonsmoking pregnant women: a meta-analysis. Pediatrics. 2011;127:734–741. DOI: 10.1542/peds.2010-3041.
-
NICE. Tobacco: preventing uptake, promoting quitting and treating dependence, NG209. Zalecenia dotyczące ciąży i okresu po porodzie.


