GINEKOLOGIA · PRZEWODNIK DLA PACJENTEK

Endometrioza

Skąd się bierze, jak często występuje i kto jest bardziej narażony?

Silny ból podczas miesiączki nie powinien być czymś, co trzeba po prostu „wytrzymać”. Choć dolegliwości menstruacyjne są częste, u części osób mogą być objawem endometriozy, przewlekłej choroby, która dotyczy milionów kobiet i dziewcząt na świecie.

8 rozdziałów · Informacje dla pacjentek · 27.10.2026

Kobieta odczuwająca dyskomfort w podbrzuszu

Powtarzającego się bólu nie warto bagatelizować. Rozmowa z ginekologiem może przyspieszyć rozpoznanie i pomóc dobrać dalsze postępowanie.

01 / 08

Endometrioza: choroba, która nie zawsze daje oczywiste objawy

Silny ból podczas miesiączki nie powinien być czymś, co trzeba po prostu „wytrzymać”. Choć dolegliwości menstruacyjne są częste, u części osób mogą być objawem endometriozy, przewlekłej choroby, która dotyczy milionów kobiet i dziewcząt na świecie.

Endometrioza polega na obecności komórek podobnych do błony śluzowej wyściełającej wnętrze macicy poza jej jamą. Zmiany mogą rozwijać się między innymi w obrębie jajników, otrzewnej miednicy, jelit czy pęcherza moczowego. Reagują one na hormony związane z cyklem miesiączkowym, co może sprzyjać przewlekłemu stanowi zapalnemu, powstawaniu zrostów i nasileniu dolegliwości.

W ginekologii endometrioza jest ważnym problemem nie tylko ze względu na częsty ból. Choroba może utrudniać codzienne funkcjonowanie, wpływać na naukę, pracę, aktywność fizyczną, życie seksualne i relacje z bliskimi. U części pacjentek wiąże się także z trudnościami z zajściem w ciążę. Nie oznacza to jednak, że każda osoba z endometriozą będzie mieć problemy z płodnością.

Objawy bywają bardzo różne. Niektóre pacjentki odczuwają silny, narastający ból miesiączkowy lub przewlekły ból w miednicy. Inne zgłaszają dolegliwości jelitowe, ból podczas współżycia albo niepokojące objawy ze strony układu moczowego. Zdarza się również, że endometrioza długo nie daje wyraźnych sygnałów i zostaje wykryta dopiero podczas diagnostyki z innego powodu, na przykład przy ocenie niepłodności lub gdy w USG widoczna jest torbiel jajnika.

Przyczyny rozwoju choroby nie są w pełni poznane. W kolejnych częściach omówimy, jak często występuje endometrioza, jakie objawy może powodować, jakie teorie wyjaśniają jej powstawanie oraz kto może być bardziej narażony na jej rozwój.

02 / 08

Na czym polega endometrioza?

Endometrioza polega na obecności komórek podobnych do tych, które budują błonę śluzową macicy, czyli endometrium, poza jamą macicy. Nie są to zawsze identyczne komórki, dlatego coraz częściej mówi się o „zmianach endometriozowych” lub tkance podobnej do endometrium. Mogą one wszczepiać się w różne miejsca organizmu i wywoływać miejscową reakcję zapalną.

Schemat ilustrujący rozmieszczenie zmian endometriozowych

Najczęściej zmiany stwierdza się w obrębie miednicy mniejszej. Mogą być zlokalizowane na jajnikach, otrzewnej miednicy, w okolicach jajowodów, za macicą oraz w przestrzeni między macicą a odbytnicą. Endometrioza może również obejmować jelita, pęcherz moczowy, a rzadziej pojawiać się w bliznach po cięciu cesarskim lub innych operacjach ginekologicznych. Lokalizacja zmian ma znaczenie dla rodzaju odczuwanych dolegliwości i dalszego postępowania w poradni ginekologicznej.

Tkanka endometriozowa reaguje na hormony związane z cyklem miesiączkowym. W kolejnych fazach cyklu może się rozrastać, krwawić i powodować podrażnienie okolicznych tkanek. Krew oraz produkty rozpadu tkanek poza jamą macicy nie mają jednak takiej drogi odpływu jak podczas miesiączki. Sprzyja to przewlekłemu stanowi zapalnemu, który może prowadzić do bólu, tworzenia zrostów i zaburzenia prawidłowej ruchomości narządów w miednicy.

Jedną z częstszych postaci choroby jest torbiel endometrialna jajnika, nazywana także torbielą czekoladową. W jej wnętrzu gromadzi się gęsta, ciemnobrązowa treść, będąca następstwem powtarzających się niewielkich krwawień. Taka torbiel wymaga oceny przez lekarza, ponieważ może powodować ból, wpływać na funkcję jajnika i wymagać obserwacji lub leczenia.

03 / 08

Jak często występuje endometrioza?

Endometrioza jest jedną z najczęstszych przewlekłych chorób w ginekologii. Według szacunków Światowej Organizacji Zdrowia dotyczy około 10 procent kobiet i dziewcząt w wieku rozrodczym na świecie. Oznacza to, że z chorobą może żyć około 190 milionów osób. Dane te należy jednak traktować jako przybliżone, ponieważ rzeczywista częstość występowania endometriozy może być większa.

Rozpoznanie często następuje z opóźnieniem, niekiedy dopiero po wielu latach od pojawienia się pierwszych dolegliwości. Ból podczas miesiączki bywa uznawany za „normalny”, a objawy ze strony jelit lub pęcherza mogą być przypisywane innym problemom zdrowotnym, takim jak zespół jelita nadwrażliwego, infekcje układu moczowego czy zaburzenia hormonalne. Nie każda pacjentka ma też typowe objawy, a ich nasilenie nie zawsze odpowiada rozległości zmian.

Endometrioza jest częściej rozpoznawana u osób, które zgłaszają się do lekarza z powodu przewlekłego bólu miednicy, nasilonych i postępujących bólów miesiączkowych, bólu podczas współżycia albo trudności z zajściem w ciążę. Nie oznacza to jednak, że każda osoba z takimi dolegliwościami ma endometriozę, ani że choroba zawsze prowadzi do niepłodności. Wymaga natomiast uwzględnienia w diagnostyce.

Choroba może wystąpić już u nastolatek, zwłaszcza gdy miesiączkom od początku towarzyszy silny ból ograniczający naukę, aktywność lub codzienne funkcjonowanie. Rzadziej endometriozę rozpoznaje się po menopauzie, szczególnie u osób stosujących hormonalną terapię menopauzalną lub mających wcześniejszą historię tej choroby.

04 / 08

Jak ujawnia się endometrioza? Najczęstsze objawy

Najbardziej charakterystycznym objawem endometriozy jest ból, który często nasila się w związku z miesiączką. Nie chodzi jednak wyłącznie o typowe, łagodne skurcze menstruacyjne. Dolegliwości mogą być bardzo silne, narastać z cyklu na cykl i utrudniać pracę, naukę, sen czy zwykłą aktywność. Część pacjentek odczuwa przewlekły ból w podbrzuszu lub okolicy miednicy także poza miesiączką.

Ból może promieniować do pleców, pachwin albo nóg. U niektórych osób pojawia się również podczas współżycia, zwłaszcza przy głębokiej penetracji. Gdy zmiany obejmują okolice jelit lub pęcherza moczowego, dolegliwości mogą występować przy oddawaniu stolca albo moczu, szczególnie w czasie krwawienia miesiączkowego.

Możliwe objawy endometriozy obejmują także:

  • obfite, długie miesiączki lub plamienia między krwawieniami,
  • wzdęcia, uczucie pełności w jamie brzusznej i bóle jelitowe,
  • biegunkę lub zaparcia, zwłaszcza pojawiające się cyklicznie,
  • częste parcie na mocz, pieczenie przy mikcji lub ból pęcherza,
  • przewlekłe zmęczenie i pogorszenie samopoczucia,
  • trudności z zajściem w ciążę.

Objawy bywają mylone z zespołem jelita drażliwego, nawracającymi infekcjami układu moczowego czy „normalnie bolesną miesiączką”. Warto zwrócić uwagę na ich powtarzalność i związek z cyklem.

Nasilenie dolegliwości nie musi odpowiadać rozległości zmian. Niewielkie ogniska mogą powodować bardzo silny ból, a rozległa endometrioza, w tym torbiel endometrialna jajnika, czasem nie wywołuje wyraźnych symptomów. Dlatego w ginekologii nie należy oceniać ryzyka choroby wyłącznie na podstawie intensywności odczuwanych dolegliwości.

05 / 08

Teorie powstawania endometriozy: dlaczego choroba się rozwija?

Przyczyny endometriozy nie zostały dotąd wyjaśnione w pełni. Najbardziej prawdopodobne jest, że choroba rozwija się wskutek współdziałania kilku mechanizmów, a ich znaczenie może być różne u poszczególnych pacjentek.

Jedna z najstarszych i najlepiej znanych koncepcji to teoria miesiączki wstecznej. Zakłada ona, że podczas menstruacji część krwi miesiączkowej, zawierającej komórki podobne do komórek błony śluzowej macicy, może cofać się przez jajowody do jamy brzusznej. Komórki te mogą następnie przyczepiać się do otrzewnej lub powierzchni jajników, przeżywać i tworzyć ogniska choroby. Samo zjawisko cofania się krwi miesiączkowej występuje jednak u wielu kobiet, dlatego nie wyjaśnia, dlaczego Endometrioza rozwija się tylko u części z nich.

Inna hipoteza, teoria metaplazji, zakłada, że określone komórki otrzewnej mogą pod wpływem hormonów, stanu zapalnego lub innych bodźców przekształcać się w komórki przypominające endometrium. Może to częściowo tłumaczyć powstawanie zmian w miejscach, do których komórki nie mogły łatwo dotrzeć drogą miesiączki wstecznej.

Znaczenie może mieć również rozsiew komórek drogą naczyń krwionośnych i limfatycznych. Teoria ta pomaga wyjaśnić rzadkie przypadki zmian zlokalizowanych poza miednicą, na przykład w bliznach pooperacyjnych lub innych narządach.

W rozwoju choroby ważną rolę przypisuje się także nieprawidłowej odpowiedzi układu odpornościowego. Organizm może nie usuwać skutecznie komórek obecnych poza jamą macicy. Towarzyszący temu przewlekły stan zapalny sprzyja powstawaniu zrostów, dolegliwości bólowych i rozwojowi zmian, takich jak torbiel endometrialna.

Wpływ mają też estrogeny oraz predyspozycje genetyczne, ponieważ Endometrioza częściej występuje w niektórych rodzinach. Obecnie w ginekologii uznaje się ją za chorobę o wieloczynnikowym podłożu. Żadna pojedyncza teoria nie tłumaczy wszystkich przypadków ani różnorodności objawów.

06 / 08

Kto jest bardziej narażony na endometriozę?

Jednym z istotnych czynników jest historia rodzinna. Ryzyko rozwoju choroby może być większe, jeśli endometrioza została rozpoznana u matki, siostry lub córki. Nie oznacza to jednak, że choroba jest dziedziczona w prosty sposób. Predyspozycje genetyczne prawdopodobnie współdziałają z hormonami, odpowiedzią układu odpornościowego i czynnikami środowiskowymi.

Częściej wymienia się także cechy związane z przebiegiem miesiączkowania. Do czynników mogących sprzyjać endometriozie należą wczesne wystąpienie pierwszej miesiączki, krótkie cykle, długie krwawienia oraz miesiączki obfite. W takich sytuacjach organizm jest częściej narażony na procesy związane z cyklicznym krwawieniem, co może mieć znaczenie w rozwoju zmian endometrialnych.

Ryzyko może również wzrastać przy utrudnionym odpływie krwi miesiączkowej, na przykład w przebiegu niektórych wad anatomicznych narządów rodnych. Taka sytuacja może sprzyjać cofaniu się krwi przez jajowody do jamy brzusznej, choć sam ten mechanizm nie wyjaśnia wszystkich przypadków choroby.

Endometriozę częściej rozpoznaje się również u kobiet zgłaszających trudności z zajściem w ciążę. Zrosty, przewlekły stan zapalny, zmiany w obrębie jajników, jajowodów lub otrzewnej mogą wpływać na płodność. Nie oznacza to jednak, że każda pacjentka z endometriozą będzie mieć problemy z poczęciem dziecka. Wiele kobiet zachodzi w ciążę naturalnie lub po odpowiednio dobranym leczeniu.

Warto pamiętać, że obecność czynników ryzyka nie jest wyrokiem. Endometrioza może pojawić się także u osób bez rodzinnych obciążeń, regularnie miesiączkujących i bez wad anatomicznych. Z kolei silny ból miesiączkowy lub ból miednicy zawsze warto omówić z lekarzem ginekologiem, niezależnie od indywidualnego ryzyka.

07 / 08

Torbiel endometrialna i inne możliwe następstwa choroby

Jedną z postaci endometriozy może być torbiel endometrialna jajnika, nazywana również torbielą czekoladową. Powstaje ona, gdy ogniska choroby rozwijają się w obrębie jajnika, a gromadząca się wewnątrz treść ma ciemnobrązowy kolor, związany z powtarzającymi się krwawieniami. Torbiel może nie powodować wyraźnych objawów, ale bywa także przyczyną bólu, uczucia ucisku w podbrzuszu lub dolegliwości nasilających się przed miesiączką i w jej trakcie.

Każda podejrzewana torbiel wymaga oceny w poradni ginekologicznej, zwykle z wykorzystaniem badania USG. Lekarz bierze pod uwagę jej wygląd, wielkość, dynamikę zmian oraz objawy pacjentki. Jest to ważne, ponieważ nie każda zmiana w jajniku ma charakter endometrialny, a sposób postępowania powinien być dobierany indywidualnie.

Endometrioza może również prowadzić do powstawania zrostów w miednicy. Są to nieprawidłowe połączenia między narządami i tkankami, które mogą ograniczać ich ruchomość oraz wywoływać przewlekły ból. U części pacjentek pojawiają się problemy jelitowe, takie jak zaparcia, biegunki, wzdęcia lub bolesne oddawanie stolca, zwłaszcza w czasie menstruacji. Choroba może także utrudniać zajście w ciążę, choć nie oznacza to, że każda osoba z endometriozą będzie miała niepłodność.

Długotrwałe dolegliwości wpływają nie tylko na ciało. Nawracający ból może ograniczać aktywność, utrudniać pracę, naukę i spotkania towarzyskie. Ból podczas współżycia bywa obciążający dla życia seksualnego i relacji partnerskich, a niepewność związana z objawami może sprzyjać obniżeniu nastroju, lękowi lub wyczerpaniu.

Warto pamiętać, że podobne objawy mogą występować również w innych chorobach ginekologicznych, jelitowych czy urologicznych. Dlatego każda pacjentka wymaga indywidualnej diagnostyki, a rozpoznanie nie powinno opierać się wyłącznie na samych dolegliwościach.

08 / 08

Kiedy zgłosić się do ginekologa? Podsumowanie najważniejszych informacji

Rozmowa pacjentki z lekarką w gabinecie ginekologicznym

Konsultacja ginekologiczna jest wskazana zawsze wtedy, gdy ból miesiączkowy nie pozwala normalnie funkcjonować, wymaga regularnego przyjmowania leków przeciwbólowych, powoduje nieobecności w szkole lub pracy albo z miesiąca na miesiąc staje się silniejszy. Nie należy uznawać takiego bólu za „normalny element miesiączki”.

Warto umówić wizytę również w przypadku przewlekłego lub nawracającego bólu w podbrzuszu i miednicy, bólu podczas współżycia, oddawania stolca czy moczu, zwłaszcza jeśli dolegliwości nasilają się w czasie menstruacji. Czujność powinny wzbudzić także obfite krwawienia, plamienia, objawy ze strony jelit oraz trudności z zajściem w ciążę mimo regularnych starań.

W poradni ginekologicznej lekarz przeprowadza szczegółowy wywiad dotyczący cyklu, charakteru dolegliwości, przebytych chorób i planów rozrodczych. Istotne są także badanie ginekologiczne oraz USG, najczęściej przezpochwowe u osób, u których jest ono możliwe do wykonania. Badania te mogą pomóc wykryć między innymi torbiel endometrialną jajnika lub głębiej położone zmiany. W zależności od objawów i wyniku badania specjalista może zalecić dalszą diagnostykę, na przykład rezonans magnetyczny, konsultację w ośrodku zajmującym się endometriozą albo leczenie i obserwację.

Endometrioza jest częstą chorobą o złożonych, nie do końca wyjaśnionych przyczynach. Może powodować silny ból i trudności z płodnością, ale jej obraz jest bardzo różnorodny, a nasilenie objawów nie zawsze odzwierciedla rozległość zmian.

Najważniejszy wniosek jest prosty: powtarzającego się bólu nie warto bagatelizować. Rozmowa z ginekologiem może przyspieszyć rozpoznanie, wykluczyć inne przyczyny dolegliwości i pomóc dobrać postępowanie poprawiające codzienne funkcjonowanie.