GINEKOLOGIA · PRZEWODNIK DLA PACJENTEK

Perimenopauza

Hormony, objawy i zmiany w Twoim organizmie

Kiedy zmienia się rytm miesiączek, sen i samopoczucie, warto zrozumieć, co dzieje się z czynnością jajników. Wyjaśniamy także ból i sztywność stawów.

Informacje dla pacjentek · Objawy i diagnostyka · 31 źródeł naukowych

Perimenopauza — portret kobiety otoczony falującymi liniami

Objawy mogą zmieniać się z miesiąca na miesiąc. Podczas wizyty warto omówić zmiany cyklu, sen, nastrój i dolegliwości ze strony stawów.

01 / 11

Perimenopauza — przewodnik dla pacjentek

Jeżeli Twoje miesiączki zaczynają pojawiać się w innym rytmie, gorzej śpisz, miewasz napady gorąca albo odczuwasz nowe bóle i sztywność stawów, możesz wchodzić w perimenopauzę (okres zmian czynności jajników wokół ostatniej miesiączki). To etap starzenia rozrodczego, w którym jajniki nadal pracują, ale wydzielają hormony mniej regularnie. Objawy mogą utrudniać codzienne życie i wymagają takiej samej uwagi jak inne dolegliwości. [1, 27]

Co jest najważniejsze? Na początku tego okresu estrogenów (hormonów wpływających m.in. na macicę, pochwę, kości i regulację temperatury) nie musi być stale za mało. Ich ilość może silnie się zmieniać, a owulacje stają się mniej regularne. Dlatego w jednym miesiącu możesz odczuwać napięcie piersi i mieć obfite krwawienie, a w innym doświadczać nocnych potów lub długiej przerwy między miesiączkami.

02 / 11

Kiedy zaczyna się perimenopauza?

Zmiany zwykle stają się zauważalne po 40. roku życia, często około 45. roku życia. Nie u każdej kobiety zaczynają się w tym samym wieku i nie zawsze pierwszym objawem są uderzenia gorąca. Początkowo cykle mogą się skracać, później ich długość staje się bardziej zmienna, a przerwy między krwawieniami wydłużają się. [1, 3]

Menopauza (ostatnia naturalna miesiączka wynikająca z ustania czynności pęcherzyków jajnikowych) przypada najczęściej między 45. a 55. rokiem życia. Można ją potwierdzić dopiero po 12 miesiącach bez miesiączki, jeżeli brak krwawienia nie wynika z ciąży, leków lub innej przyczyny. Perimenopauza obejmuje lata poprzedzające tę miesiączkę oraz pierwszy rok po niej. Cały okres przejściowy trwa zwykle kilka lat. [1-3]

Lekarze opisują jego etapy za pomocą STRAW+10 (międzynarodowego systemu oceny starzenia rozrodczego, opartego przede wszystkim na zmianach miesiączkowania; nazwa pochodzi od Stages of Reproductive Aging Workshop, a +10 oznacza aktualizację po około 10 latach). Wczesną fazę wskazuje różnica długości kolejnych cykli wynosząca co najmniej 7 dni, która powtarza się w ciągu 10 cykli. Przerwa bez miesiączki trwająca co najmniej 60 dni oznacza fazę późną, zwykle trwającą 1-3 lata. [2]

Kryteria te dotyczą naturalnych cykli. Antykoncepcja hormonalna (zapobieganie ciąży za pomocą hormonów) może zmieniać krwawienia, a po histerektomii (operacyjnym usunięciu macicy) miesiączki nie występują mimo możliwej dalszej pracy jajników. Ocenę mogą utrudniać również wcześniejsze przewlekłe zaburzenia miesiączkowania. [2]

Gdy czynność jajników ustaje między 40. a 44. rokiem życia, mówi się o wczesnej menopauzie. Przed 40. rokiem życia trzeba rozważyć POI (przedwczesną niewydolność jajników, z angielskiego premature ovarian insufficiency). W POI praca jajników może okresowo powracać, dlatego rozpoznanie nie zawsze oznacza ich całkowite, trwałe wyłączenie. W obu sytuacjach potrzebna jest ocena lekarska. [1, 6]

03 / 11

Dlaczego jajniki zmieniają sposób działania?

Zmniejsza się liczba pęcherzyków

W jajnikach znajdują się pęcherzyki jajnikowe (drobne struktury zawierające komórkę jajową i otaczające ją komórki, które wspierają jej rozwój i wydzielają hormony). Komórki jajowe nazywa się również oocytami. Ich zasadnicza pula powstaje przed urodzeniem, a później stopniowo maleje. [4, 23]

Większość pęcherzyków zanika w procesie atrezji (naturalnego obumierania pęcherzyków, które nie dochodzą do owulacji). Tylko niewielka część uwalnia komórkę jajową. Zapas ten, nazywany rezerwą jajnikową, nie zmniejsza się więc wyłącznie o jedną komórkę podczas każdej miesiączki. Badania tkanki jajników pod mikroskopem potwierdzają jego duży ubytek na długo przed menopauzą. [4, 23]

Z wiekiem zmienia się też jakość komórek jajowych i otaczających je komórek. Ważną rolę odgrywa naprawa uszkodzeń DNA (materiału zawierającego zapis informacji potrzebnych komórkom do działania). W badaniu około 200 tysięcy kobiet wykryto 290 dziedzicznych wariantów związanych z wiekiem menopauzy. Wynik ten pokazuje znaczenie genów, ale nie pozwala wskazać daty ostatniej miesiączki konkretnej kobiety. [5]

Mózg próbuje podtrzymać pracę jajników

Przysadka (niewielki gruczoł u podstawy mózgu) wydziela FSH (hormon folikulotropowy, który pobudza wzrost pęcherzyków i wytwarzanie estrogenów). Najważniejszym estrogenem w okresie rozrodczym jest estradiol. [3, 21]

Rosnące pęcherzyki wydzielają inhibinę B (hormon, który ogranicza wydzielanie FSH przez przysadkę). Gdy aktywnych pęcherzyków ubywa, sygnał ten słabnie i FSH może wzrastać. Jest to sprzężenie zwrotne (przekazywanie do układu sterującego informacji o pracy narządu i dostosowywanie siły sygnału). Podwyższone FSH początkowo pomaga podtrzymać wydzielanie estradiolu, dlatego jego ilość bywa nadal prawidłowa, a okresowo nawet wysoka. [3, 21]

AMH (hormon antymüllerowski, wytwarzany przez komórki małych rosnących pęcherzyków) zazwyczaj obniża się wcześniej. Jego oznaczenie pomaga ocenić pewien aspekt rezerwy jajnikowej. Nie podaje jednak dokładnej liczby ani jakości komórek jajowych i nie wyznacza daty menopauzy. [21]

Owulacje stają się mniej regularne

Owulacja (uwolnienie komórki jajowej z dojrzałego pęcherzyka) prowadzi do powstania ciałka żółtego (przejściowego gruczołu utworzonego z pozostałości pęcherzyka). Wydziela ono progesteron, który przygotowuje błonę śluzową macicy do przyjęcia zarodka i ogranicza jej wzrost pobudzany przez estrogeny. Część cyklu po owulacji nazywa się fazą lutealną. [3, 7]

Wcześniejsze rozpoczęcie wzrostu pęcherzyka może skracać część cyklu przed owulacją. Z czasem coraz częściej owulacja nie występuje i nie pojawia się typowy wzrost progesteronu. Nie oznacza to całkowitego braku tego hormonu w organizmie. Zmiany te udokumentowano w SWAN (wieloletnim amerykańskim badaniu zdrowia kobiet w średnim wieku), oznaczając codziennie metabolity hormonów (substancje powstające podczas ich przetwarzania, których ilość w moczu pomaga oceniać wydzielanie hormonów). [7]

Dopiero w późniejszej fazie przeważa bardziej trwały niedobór estradiolu. Ustanie pracy pęcherzyków nie oznacza zaniku wszelkiej aktywności hormonalnej jajnika. Niewielkie ilości estrogenów powstają także poza nim, m.in. w tkance tłuszczowej przez przekształcanie androgenów (grupy hormonów obejmującej testosteron i androstendion, występujących również u kobiet). [3]

04 / 11

Dlaczego możesz odczuwać objawy „nadmiaru” i niedoboru?

W perimenopauzie ważne jest nie tylko to, ile hormonu znajduje się we krwi w danej chwili, lecz także jak szybko jego ilość się zmienia, jak długo działał na tkankę i czy wystąpiła owulacja. Hipoestrogenizm (niedostateczna dostępność lub działanie estrogenów) może być początkowo okresowy, a później bardziej trwały. Spadki estradiolu i wahania jego stężenia mogą towarzyszyć uderzeniom gorąca, nawet jeśli pojedyncze badanie krwi dało prawidłowy wynik. [1, 3, 10]

Inny mechanizm dotyczy endometrium (błony śluzowej wyściełającej wnętrze macicy). Estrogeny pobudzają namnażanie jej komórek, czyli proliferację. Po owulacji progesteron ogranicza ten wzrost i zmienia komórki tak, aby mogły przygotować warunki do przyjęcia zarodka. Jeśli owulacji nie ma, może zabraknąć regularnego działania progesteronu przy nadal utrzymującym się wpływie estrogenów. [6, 7]

Taką sytuację określa się czasem jako hiperestrogenizm względny (przewagę działania estrogenów nad wpływem progesteronu, przede wszystkim w endometrium). Nie wymaga ona nadmiernie wysokiej ilości estradiolu. Fachowe określenie unopposed estrogen oznacza działanie estrogenów niezrównoważone progesteronem lub lekiem o podobnym działaniu. [6, 7]

Możesz więc w jednym długim cyklu najpierw doświadczać wzrostu endometrium, a później spadku estradiolu i nocnych potów. Krwawienie odzwierciedla również wcześniejsze oddziaływanie hormonów, a nie tylko ich ilość w dniu jego wystąpienia. Nie jest to jednak stały, jednoczesny „nadmiar i niedobór estrogenów” w całym organizmie. [3, 7, 10]

Bardzo mała ilość estrogenów nie staje się automatycznie silnym bodźcem wzrostowym tylko dlatego, że progesteronu jest niewiele. Endometrium może pozostać cienkie i krwawienie może nie wystąpić. Nie istnieje też jeden uznany stosunek estradiolu do progesteronu, który rozpoznawałby „dominację estrogenową” i wyjaśniał wszystkie objawy. Pojedynczy wynik progesteronu słabo opisuje jego działanie w całej fazie lutealnej. [1, 11]

Tkanki odpowiadają na hormony przez receptory (białka rozpoznające sygnał hormonalny i zmieniające czynność komórki). ER oznacza receptory estrogenowe, a PR progesteronowe. Ich działanie zależy od narządu, miejscowych przemian hormonów i indywidualnej wrażliwości. Progesteron nie hamuje wszystkich skutków estrogenów; na przykład w badaniach doświadczalnych uczestniczył także w pobudzaniu komórek gruczołu piersiowego. [12, 15]

Abstrakcyjna ilustracja zmiennego rytmu hormonalnego w perimenopauzie

05 / 11

Jakie objawy możesz zauważyć?

Uderzenia gorąca i nocne poty

Napad może obejmować nagłe uczucie gorąca, zaczerwienienie skóry, potliwość, kołatanie serca i następujące po nich dreszcze. Wahania działania estrogenów zmieniają pracę podwzgórza (części mózgu regulującej m.in. temperaturę ciała i wydzielanie hormonów). Sieć sterująca oddawaniem ciepła łatwiej uruchamia rozszerzenie naczyń skóry i pocenie. [10]

Uczestniczą w tym neurony KNDy (komórki nerwowe wykorzystujące trzy substancje sygnałowe: kisspeptynę, neurokininę B i dynorfinę). Kisspeptyna pomaga pobudzać oś sterującą hormonami rozrodczymi, neurokinina B synchronizuje sygnały tej sieci, a dynorfina działa w niej hamująco. Znaczenie neurokininy B potwierdzają badania leków blokujących receptor NK3 (białko odbierające jej sygnał): mogą zmniejszać uderzenia gorąca bez dostarczania estrogenów. [10, 13]

Sen, nastrój i koncentracja

Możesz częściej się wybudzać, mieć trudności z ponownym zaśnięciem, odczuwać drażliwość, lęk lub obniżenie nastroju. Nocne poty mogą przerywać sen, a niewyspanie nasilać zmęczenie i trudności w skupieniu. Dolegliwości zależą także od wcześniejszych zaburzeń nastroju i obciążenia stresem; nie są prostym dowodem nadmiaru estrogenów. [9, 14]

W badaniu eksperymentalnym odstawienie estradiolu wywoływało nawrót objawów u części kobiet z przebytą depresją okołomenopauzalną (zaburzeniem nastroju w tym okresie, z utrzymującym się smutkiem lub utratą zainteresowań i pogorszeniem funkcjonowania). U kobiet bez takiego wywiadu podobny spadek hormonu nie powodował tych samych objawów. Ważna jest więc indywidualna wrażliwość na zmianę hormonalną. [14]

Progesteron wpływa na układ nerwowy m.in. przez allopregnanolon (substancję powstającą z progesteronu w mózgu i innych tkankach). Wzmacnia on działanie receptora GABA-A, odbierającego sygnał GABA (kwasu gamma-aminomasłowego, jednej z głównych substancji hamujących pobudzenie komórek nerwowych). Zmiany tego układu mogą uczestniczyć w zaburzeniach snu i nastroju. Mniejsza ilość progesteronu nie oznacza jednak braku GABA ani nieuchronnego lęku. [15]

Trudniejsze przypominanie słów, rozpraszanie się i gorsza koncentracja bywają nazywane „mgłą mózgową”. Same w sobie nie oznaczają otępienia (trwałego pogorszenia zdolności poznawczych, które ogranicza samodzielność). Przy ocenie tych problemów trzeba uwzględnić sen, nastrój i inne możliwe przyczyny. [3]

Bóle głowy i piersi

Migrena (choroba z napadami bólu głowy, często z nudnościami i nadwrażliwością na światło lub dźwięki) może się nasilać u kobiet wrażliwych na wahania hormonalne. Uczestniczy w niej układ trójdzielno-naczyniowy (sieć nerwu trójdzielnego, jego połączeń w mózgu oraz unerwienia naczyń i opon). Nie można wyjaśnić migreny wyłącznie skurczem naczyń ani przypisać każdego bólu głowy menopauzie. [16]

Piersi mogą być napięte i tkliwe, a nasilenie bólu zmieniać się między cyklami. Nie pozwala to rozpoznać niedoboru progesteronu ani wysokiego estradiolu. Ból utrzymujący się w jednym miejscu, wyczuwalny guzek lub inna nowa zmiana wymagają osobnej oceny. [3, 12]

06 / 11

Ból i sztywność stawów: co warto wiedzieć?

Jak mogą wyglądać te dolegliwości?

W okresie przejścia menopauzalnego możesz zauważyć ból kilku stawów, uczucie sztywności po przebudzeniu lub dłuższym siedzeniu oraz pobolewanie mięśni. Dolegliwości mogą dotyczyć np. dłoni, kolan albo barków, zmieniać nasilenie i utrudniać ruch lub sen. Samo takie rozmieszczenie bólu nie pozwala ustalić jego przyczyny. Ból stawu nazywa się artralgią; nie jest on równoznaczny z zapaleniem ani trwałym uszkodzeniem stawu. [24, 29, 30]

W dziewięcioletnim badaniu Penn Ovarian Aging Study bóle i sztywność stawów częściej występowały wraz z postępem okresu przejściowego. W SWAN średni wzrost ogólnego bólu ciała był natomiast niewielki, a jego przebieg różnił się między kobietami. Wyniki te potwierdzają możliwość takich dolegliwości, ale nie oznaczają, że każda kobieta ich doświadczy ani że muszą narastać bez końca. [24, 25]

Co ma z tym wspólnego zmiana hormonów?

Receptory estrogenowe występują m.in. w chrząstce stawowej (gładkiej tkance pokrywającej końce kości), błonie maziowej (tkance wyściełającej wnętrze stawu), mięśniach i ścięgnach (strukturach łączących mięśnie z kośćmi). Estrogeny uczestniczą w regulacji ich działania oraz przetwarzania bólu i procesów zapalnych. Zależności te są złożone: spadek estradiolu nie oznacza automatycznie zniszczenia chrząstki ani niedoboru płynu w każdym stawie. [30]

Na odczuwanie bólu wpływają również sen, nastrój, przeciążenia, masa ciała i sprawność mięśni. Nie ma pojedynczego badania krwi, które potwierdzałoby „ból stawów od menopauzy”. Prawidłowe lub niskie stężenie estradiolu nie zastępuje badania bolesnego stawu. [25, 30]

Kiedy trzeba szukać innej przyczyny?

W tym samym wieku mogą ujawniać się zmiany zwyrodnieniowe (choroba dotycząca struktur stawu), choroby zapalne, przeciążenia lub zaburzenia tarczycy. Szczególnie ważna jest konsultacja, gdy stawy wyraźnie puchną, są ciepłe, ból utrzymuje się lub ogranicza codzienne czynności, a sztywność poranna trwa ponad 30 minut. Obrzęk kilku stawów, zwłaszcza drobnych stawów dłoni lub stóp, wymaga oceny w kierunku zapalenia, w tym reumatoidalnego zapalenia stawów (choroby, w której układ odpornościowy atakuje tkanki stawu). [28-30]

Pilnej oceny wymaga nagły silny ból z obrzękiem i ociepleniem stawu, szczególnie z gorączką lub wyraźnym złym samopoczuciem. Takiego obrazu nie należy tłumaczyć perimenopauzą. [29]

Co może pomóc?

Warto utrzymywać regularny ruch, stopniowo wzmacniać mięśnie i dopasować obciążenia do aktualnej sprawności. Przy utrzymującym się bólu lekarz lub fizjoterapeuta może pomóc dobrać postępowanie do jego przyczyny. Znaczenie mają także sen, odpowiednie odżywianie i unikanie długotrwałego bezruchu. [27, 29, 30]

Terapia hormonalna nie jest uniwersalnym leczeniem bólu stawów. W jednej analizie badania WHI (Women’s Health Initiative, dużego badania zdrowia kobiet po menopauzie) estrogeny nieznacznie zmniejszały częstość bólu, ale badano kobiety po usunięciu macicy, już po menopauzie. Wyniku nie można automatycznie przenieść na wszystkie pacjentki. Przegląd badań opublikowany w 2026 r. nie potwierdził jednoznacznej korzyści terapii hormonalnej dla uogólnionego bólu mięśniowo-szkieletowego. Decyzja o hormonach powinna wynikać z całości objawów, wskazań i ryzyka. [26, 31]

07 / 11

Krwawienia, suchość pochwy i drogi moczowe

Zmiana miesiączek nie zawsze wynika tylko z hormonów

Brak owulacji może zmieniać odstępy między krwawieniami i czas ich trwania. W prawidłowym cyklu progesteron przygotowuje endometrium do ciąży, a dopiero spadek hormonów pod koniec cyklu uruchamia miesiączkowe złuszczanie. Długotrwałe działanie estrogenów bez odpowiedniego wpływu progesteronu może zwiększać ryzyko rozrostu endometrium (nieprawidłowego namnażania komórek jego gruczołów). Nie dotyczy to jednak automatycznie każdego cyklu bezowulacyjnego; samo pogrubienie śluzówki w USG nie rozpoznaje rozrostu. [6, 7]

Bardzo obfitego krwawienia nie należy uznawać za pewny objaw wysokich estrogenów. W SWAN nie wykazano prostej zależności między obfitością krwawienia a stężeniem hormonów; znaczenie miały m.in. otyłość i mięśniaki (łagodne guzy mięśnia macicy). Przyczyną mogą być także polipy (miejscowe uwypuklenia błony śluzowej), adenomioza (obecność tkanki podobnej do endometrium w mięśniu macicy) lub inne choroby endometrium. [17, 18]

Dolegliwości intymne i moczowe

Osłabienie działania estrogenów może prowadzić do ścieńczenia nabłonka pochwy (warstwy komórek pokrywającej jej powierzchnię), mniejszego nawilżenia i zmian jej środowiska. Możesz odczuwać suchość, pieczenie, podrażnienie lub ból przy współżyciu. Zmiany te mogą rozpocząć się przed ostatnią miesiączką, a po menopauzie często narastają. [19]

Nazywa się je GSM (zespołem moczowo-płciowym menopauzy, z angielskiego genitourinary syndrome of menopause), ponieważ mogą obejmować również srom i dolne drogi moczowe. Dołączają czasem parcia na mocz, dysuria (pieczenie lub ból przy oddawaniu moczu) albo nawracające zakażenia. Takie objawy wymagają odróżnienia od infekcji i pęcherza nadaktywnego (zespołu naglącej i częstej potrzeby oddawania moczu, niekiedy z jego nietrzymaniem). Rozpoznanie opiera się na dolegliwościach i ocenie miejscowej, a nie wyłącznie na wyniku estradiolu. [19]

08 / 11

Kości, płodność i objawy, których możesz nie czuć

Niedobór estrogenów nasila resorpcję kostną (usuwanie starej tkanki kostnej). Jeśli proces ten przeważa nad odbudową, zmniejsza się gęstość mineralna kości (ilość składników mineralnych w ocenianym obszarze kości). W SWAN najszybsza utrata przypadała na okres od około roku przed ostatnią miesiączką do dwóch lat po niej. Zwykle nie powoduje ona bólu, dlatego bolące stawy nie są testem stanu kości, a brak uderzeń gorąca nie oznacza ochrony przed ich osłabieniem. [20]

Płodność w tym okresie maleje, ale owulacje nadal mogą występować. Jeżeli nie planujesz ciąży, potrzebujesz odpowiednio dobranej antykoncepcji. Sama nieregularność miesiączek ani rozpoznanie perimenopauzy nie potwierdzają niepłodności. [6, 27]

Zmęczenie, obrzęki, kołatanie serca, spadek pożądania lub zwiększenie masy ciała nie są swoiste dla menopauzy. Mogą współwystępować ze zmianami hormonalnymi, lecz trzeba uwzględnić choroby, leki, sen, aktywność i procesy związane z wiekiem. [1, 3]

09 / 11

Co może przyspieszać utratę czynności jajników?

Najważniejsze są wiek biologiczny i predyspozycja rodzinna. Wczesna menopauza u matki lub siostry jest istotną informacją dla lekarza, lecz nie pozwala przewidzieć jej terminu u Ciebie. Niektóre przyczyny POI wiążą się ze zmianą liczby lub budowy chromosomów (struktur zawierających DNA) albo z premutacją genu FMR1 (dziedziczną zmianą liczby powtórzeń fragmentu DNA w określonym genie na chromosomie X). U części nosicielek zwiększa ona ryzyko niewydolności jajników. [5, 6, 22]

Palenie tytoniu jest jednym z najlepiej udokumentowanych czynników, na które można wpływać. W badaniu Nurses’ Health Study II, obejmującym ponad 116 tysięcy kobiet, u palących niemal dwukrotnie częściej w czasie obserwacji dochodziło do naturalnej menopauzy przed 45. rokiem życia niż u niepalących. Wynik HR 1,90 (iloraz intensywności występowania zdarzenia w czasie) miał 95-procentowy przedział ufności 1,71-2,11 (zakres pokazujący niepewność oszacowania). Ryzyko rosło z nasileniem palenia; nie jest to jednak prognoza daty menopauzy pojedynczej kobiety. [8]

Jajniki może uszkadzać chemioterapia gonadotoksyczna (leczenie przeciwnowotworowe szkodliwe również dla komórek rozrodczych), zwłaszcza leki alkilujące (leki działające przez uszkadzanie DNA), oraz radioterapia (leczenie promieniowaniem), jeśli obejmuje jajniki. Znaczenie mają rodzaj i dawka leczenia oraz wiek i rezerwa przed terapią. Operacje jajników mogą zmniejszać rezerwę przy utracie zdrowej tkanki. Usunięcie obu jajników wywołuje natomiast natychmiastową menopauzę chirurgiczną. [6]

POI może mieć związek z autoimmunizacją (reakcją układu odpornościowego przeciw własnym tkankom), szczególnie dotyczącą nadnerczy (gruczołów nad nerkami, wydzielających m.in. hormony regulujące reakcję na stres i ciśnienie). Sama choroba Hashimoto (autoimmunologiczne zapalenie tarczycy) nie dowodzi uszkodzenia jajników. Nie zaleca się rozpoznawania autoimmunologicznej POI na podstawie nieswoistych przeciwciał przeciwjajnikowych (białek odpornościowych reagujących z tkanką jajnika, których oznaczenia nie są wystarczająco wiarygodne diagnostycznie). Część przyczyn POI pozostaje niewyjaśniona. [6]

Stres i niedobór snu mogą nasilać objawy, ale nie są tym samym co udowodnione niszczenie pęcherzyków. Wpływ diety, alkoholu i narażeń środowiskowych na datę menopauzy jest mniej jednoznaczny niż wpływ palenia lub leczenia uszkadzającego jajniki. Niedobór energii i bardzo duży wysiłek mogą zahamować miesiączki przez zmianę sygnałów z podwzgórza, bez menopauzy. Nie ma potwierdzonej metody suplementacyjnej, która odtwarzałaby utraconą pulę pęcherzyków. [2, 3, 6, 9]

10 / 11

Jak ocenia się te zmiany i kiedy zgłosić się do lekarza?

U zdrowej kobiety po 45. roku życia z typowymi objawami i zmianą miesiączkowania rozpoznanie zwykle nie wymaga rutynowego zestawu badań hormonalnych. FSH i estradiol silnie się zmieniają, dlatego prawidłowy wynik FSH nie wyklucza perimenopauzy. AMH nie jest rutynowym testem potwierdzającym ten okres. [1]

Badania dobiera się do wieku i dolegliwości. Czasem potrzebny jest test ciążowy, ocena tarczycy lub morfologia krwi (badanie krwinek i hemoglobiny, pomagające wykryć niedokrwistość po obfitych krwawieniach). Przy nieprawidłowych krwawieniach lekarz może zalecić USG (obrazowanie narządów falami dźwiękowymi), histeroskopię (obejrzenie wnętrza macicy cienką kamerą) lub badanie histopatologiczne (ocenę pobranego fragmentu tkanki pod mikroskopem). [1, 18]

Zgłoś utrwalone plamienia między miesiączkami, nawracające bardzo obfite lub przedłużone krwawienia oraz każdą utratę krwi po 12 miesiącach naturalnego braku miesiączki. Przy ocenie endometrium znaczenie mają m.in. otyłość, przewlekły brak owulacji i brak poprawy po leczeniu. Duża utrata krwi z osłabieniem, omdleniem lub dusznością wymaga pilnej pomocy. [1, 18]

W czasie wizyty warto opisać rytm miesiączek, sen, napady gorąca, nastrój, dolegliwości intymne oraz ból i sztywność stawów. Pomocna jest krótka notatka: kiedy objaw się pojawia, jak długo trwa i co utrudnia. Ocena tych zmian pozwala dobrać postępowanie do rzeczywistych potrzeb, zamiast przypisywać wszystkie dolegliwości jednemu wynikowi hormonalnemu. [1, 27]

11 / 11

Źródła naukowe

Opracowanie dla pacjentek. Aktualizacja: 29.10.2026. Numery w nawiasach kwadratowych w tekście wskazują poniższe publikacje i wytyczne.

[1] Lumsden MA, Dekkers OM, Faubion SS i wsp. European Society of Endocrinology clinical practice guideline for evaluation and management of menopause and the perimenopause. European Journal of Endocrinology. 2025;193(4):G49-G81. Otwórz źródło ↗

[2] Harlow SD, Gass M, Hall JE i wsp. Executive summary of STRAW+10: addressing the unfinished agenda of staging reproductive aging. Climacteric. 2012;15(2):105-114. Otwórz źródło ↗

[3] Santoro N, Roeca C, Peters BA, Neal-Perry G. The Menopause Transition: Signs, Symptoms, and Management Options. Journal of Clinical Endocrinology & Metabolism. 2021;106(1):1-15. Otwórz źródło ↗

[4] Wallace WHB, Kelsey TW. Human ovarian reserve from conception to the menopause. PLoS One. 2010;5(1):e8772. Otwórz źródło ↗

[5] Ruth KS, Day FR, Hussain J i wsp. Genetic insights into biological mechanisms governing human ovarian ageing. Nature. 2021;596:393-397. Otwórz źródło ↗

[6] ESHRE, ASRM, CREWHIRL and IMS Guideline Group on POI; Panay N, Anderson RA i wsp. Evidence-based guideline: premature ovarian insufficiency. Climacteric. 2024;27(6):510-520. Korzystano również z pełnej wersji zaleceń udostępnionej przez ASRM. Otwórz źródło ↗

[7] Santoro N i wsp. Factors related to declining luteal function in women during the menopausal transition. Journal of Clinical Endocrinology & Metabolism. 2008;93(5):1711-1721. Badanie SWAN Daily Hormone Study; PMID: 18285413. Otwórz źródło ↗

[8] Whitcomb BW, Purdue-Smithe AC, Szegda KL i wsp. Cigarette smoking and risk of early natural menopause. American Journal of Epidemiology. 2018;187(4):696-704. Otwórz źródło ↗

[9] Gordon JL i wsp. Efficacy of transdermal estradiol and micronized progesterone in the prevention of depressive symptoms in the menopause transition: a randomized clinical trial. JAMA Psychiatry. 2018. PMID: 29322164. Otwórz źródło ↗

[10] Koysombat K, Tsoutsouki J, Patel AH i wsp. Kisspeptin and neurokinin B: roles in reproductive health. Physiological Reviews. 2025;105(2):707-764. Otwórz źródło ↗

[11] Santoro N, El Khoudary SR, Nasr A i wsp. Daily luteal serum and urinary hormone profiles in the menopause transition: Study of Women’s Health Across the Nation. Menopause. 2020;27(2):127-133. PMID: 31794501. Otwórz źródło ↗

[12] Beleut M, Rajaram RD, Caikovski M i wsp. Two distinct mechanisms underlie progesterone-induced proliferation in the mammary gland. Proceedings of the National Academy of Sciences USA. 2010;107(7):2989-2994. Badanie doświadczalne na myszach. Otwórz źródło ↗

[13] Fezolinetant for treatment of moderate-to-severe vasomotor symptoms associated with menopause (SKYLIGHT 1): a phase 3 randomised controlled study. Lancet. 2023. PMID: 36924778. Otwórz źródło ↗

[14] Schmidt PJ, Ben Dor R, Martinez PE i wsp. Effects of estradiol withdrawal on mood in women with past perimenopausal depression: a randomized clinical trial. JAMA Psychiatry. 2015;72(7):714-726. PMID: 26018333. Otwórz źródło ↗

[15] Kimball A, Dichtel LE, Nyer MB i wsp. The allopregnanolone to progesterone ratio across the menstrual cycle and in menopause. Psychoneuroendocrinology. 2020;112:104512. Otwórz źródło ↗

[16] Menstrual migraine is caused by estrogen withdrawal: revisiting the evidence. The Journal of Headache and Pain. 2023. PMID: 37730536. Krytyczny przegląd danych. Otwórz źródło ↗

[17] Van Voorhis BJ, Santoro N, Harlow S, Crawford SL, Randolph J. The relationship of bleeding patterns to daily reproductive hormones in women approaching menopause. Obstetrics & Gynecology. 2008;112(1):101-108. Otwórz źródło ↗

[18] National Institute for Health and Care Excellence (NICE). Heavy menstrual bleeding: assessment and management. NG88. Zalecenia diagnostyczne. Otwórz źródło ↗

[19] American Urological Association / Society of Urodynamics, Female Pelvic Medicine & Urogenital Reconstruction / American Urogynecologic Society. Genitourinary Syndrome of Menopause: AUA/SUFU/AUGS Guideline. 2025. Otwórz źródło ↗

[20] Greendale GA, Sowers M, Han W i wsp. Bone mineral density loss in relation to the final menstrual period in a multiethnic cohort: results from the Study of Women’s Health Across the Nation (SWAN). Journal of Bone and Mineral Research. 2012;27(1):111-118. Otwórz źródło ↗

[21] American Society for Reproductive Medicine. Testing and interpreting measures of ovarian reserve: a committee opinion. 2020. Źródło uzupełniające wyjaśnienia AMH, inhibiny B i FSH. Otwórz źródło ↗

[22] Eunice Kennedy Shriver National Institute of Child Health and Human Development. Other Fragile X-Associated Primary Ovarian Insufficiency (FXPOI) FAQs. Wyjaśnienia premutacji genu FMR1. Otwórz źródło ↗

[23] Endotext. Morphology and Physiology of the Ovary. NCBI Bookshelf. Źródło uzupełniające wyjaśnienia budowy pęcherzyków i atrezji. Otwórz źródło ↗

[24] Symptoms associated with menopausal transition and reproductive hormones in midlife women. Penn Ovarian Aging Study. PMID: 17666595. Otwórz źródło ↗

[25] Pain Severity in Relation to the Final Menstrual Period in a Prospective Multiethnic Observational Cohort: Results from the Study of Women’s Health Across the Nation (SWAN). PMCID: PMC5291798. Otwórz źródło ↗

[26] Estrogen alone and joint symptoms in the Women’s Health Initiative randomized trial. PMID: 23511705. Otwórz źródło ↗

[27] National Institute for Health and Care Excellence. Menopause: identification and management. NG23. Zalecenia dotyczące objawów i zdrowia mięśniowo-szkieletowego. Otwórz źródło ↗

[28] National Institute for Health and Care Excellence. Rheumatoid arthritis in adults: management. NG100. Zalecenia dotyczące utrzymującego się zapalenia stawów. Otwórz źródło ↗

[29] National Health Service. Joint pain. Informacje o objawach wymagających konsultacji lub pilnej pomocy. Otwórz źródło ↗

[30] Joint pain and menopause. PMCID: PMC12915535. Omówienie mechanizmów, rozpoznawania i postępowania. Otwórz źródło ↗

[31] Overton R, Amini P, Chew A i wsp. The effect of hormone replacement therapy on musculoskeletal pain in menopausal women: A systematic review and meta-analysis. Post Reproductive Health. 2026;32(1):52-68. Otwórz źródło ↗